اصالت از آن عمل است و بس
به خدمت امام صادق عليه السلام گفته شد: گروهى از مردمان خدا را معصيت مىكنند و مىگويند: از خداوند اميد آمرزش داريم!! فرمود:
(كذبوا، ان من رجا شيئا طلبه، و من خاف من شىء هرب منه)؛
«دروغ مىگويند، اگر كسى به راستى چيزى را اميدوار باشد به جستجويش برمىخيزد، و كسى كه از چيزى به راستى بيمناك باشد از آن مىگريزد».
هنگامى كه شما در مورد كسى داورى مىكنيد و مىگوئيد او اهل خير است و يا اهل شر است، پرواضح است كه شما در اين داورى بر مجموعهاى از صفات برجسته انسانى و يا بر مجموعهاى از صفات نكوهيده اخلاقى تكيه نموده، در مورد صاحب آن صفات داورى مىكنيد، آيا ملاك داورى شما گفتار آن شخص است؟ يا كردار او؟ و يا تصميم و نيت او؟
اين تعبير امام صادق عليه السلام كه فرمود: «هركس به چيزى اميد داشته باشد، آن را جستجو مىكند» مىرساند كه اصالت از آن عمل است و فقط بايد كردار انسان ملاك داورى باشد.
جد بزرگوارش امير مؤمنان عليه السلام نيز در اين رابطه تعبير لطيفى دارند كه شبيه تعبير امام ششم است، آنجا كه مىفرمايد:
(يدعى انه يرجو الله، كذب و العظيم، ما باله لا تبين رجاؤه فى عمله؟! كل من رجا، عرف رجاؤه فى عمله)؛
«ادعا مىكند كه اميد آمرزش از خداوند دارد، به خداوند بزرگ سوگند ياد مىكنم كه دروغ مىگويد، چرا آثار اميدوارى در كردارش ظاهر نمىشود؟! هركسى كه چيزى را اميدوار باشد در اعمالش آشكار مىشود».
اين تعبير صريح است در اينكه هركس چيزى را ادعا كند كه در اعماق دلش به عنوان يك واقعيت رسوخ دارد، ولى آثار آن در رفتار و كردارش با چشم قابل رؤيت نباشد، و با دست قابل لمس نباشد، دروغ مىگويد. پس اگر كسى ادعا كند كه به چيزى دلبستگى دارد و داشتن توان و امكانات به سوى آن گام نسپارد و تلاش نكند، در ادعاى خود كاذب است، آرى گاهى انسان خيال مىكند كه به چيزى رغبت و دلبستگى دارد، ولى تا هنگامى كه آثار آن در اعمالش لمس نشود خيالى بيش نيست.
نيازى نمىبينم كه درصدد اثبات اين معنى برآيم كه «اصالت عمل» قول مشهور بين فلاسفه غرب است، بلكه فقط اشاره مىكنم كه دين مقدس اسلام پيش از دانشمندان معاصر و پايه گذاران دانش جديد، اصالت را از آن عمل دانسته است، و عمل را معيار سنجش منش انسان قرار داده است.
از اين رهگذر ما نيز مىتوانيم همان سوگند امير مؤمنان عليه السلام را به زبان آوريم و بر خداى بزرگ سوگند ياد كنيم و بگوئيم: هركس ادعاى خدمت و خلوص نسبت به دين و ميهن داشته باشد، تا هنگامى كه آثار صدق و اخلاص در كردارش لمس نشود، دروغگو و نفاق پيشه است.
امام صادق عليه السلام مىفرمايد:
(المقيم على الذنب و هو يستغفر، كالمستهزي)؛
«شخص گنهكارى كه علىرغم استغفارش بر گناهان خود ادامه مىدهد همانند كسى است كه خدا را مورد استهزاء قرار بدهد».
و نيز فرمود:
(المؤمن قليل الكلام كثير العمل، و المنافق كثير الكلام قليل العمل)؛
«مؤمن كمتر حرف مىزند ولى بيشتر عمل مىكند، اما منافق- برعكس- بسيار سخن مىگويد و كمتر به عمل گرايد.»
معيارهاى اخلاقى در فقه امام جعفر صادق عليهالسلام ؛ ص113