احسان و محبت نامحدود
عواطف انسانى هر قدر دامنه دارتر و گسترده تر باشد، افراد بيشترى را در برمىگيرد. مهر و رحمت در اعماق جان تنگدلان، نفوذ نخواهد كرد؛ لذا احسان اين گروه جنبه تعميم ندارد، كه افراد جامعه را از هر دسته و گروه مشمول محبت و نيكى خود قرار دهند؛ هرگز چنين مهر و رحمتى به رحمت خداوندى نزديك نيست.
مردى در حضور امام حسين (ع) گفت:
«ان المعروف اذا اسدى الى غير اهله ضاع. فقال (ع): ليس كذلك و لكن تكون الصنيعة مثل وابل المطر فيصيب البر و الفاجر؛
اگر به نااهل نيكى شود، ضايع مىشود؛ حضرت فرمود: اينطور نيست؛ نيكى كردن مانند باران تند و شديدى است، كه به همه جا مىبارد و چمن و شوره زار نمىشناسد»[1].
حضرت سجاد (ع) به فرزندش امام باقر (ع) توصيه مىكند كه از احسان و نيكى نسبت به هيچ فردى دريغ نورزد و در حدود توانايى خود، اين وظيفه اخلاقى و انسانى را نسبت به تمام افراد بشر انجام دهد.
«يا بنى افعل الخير الى كل من طلبه منك فان كان من اهله فقد اصبت موضعه و ان لم يكن من اهله كنت انت من اهله؛
فرزندم! هركس تقاضاى خير و نيكى از تو نمايد، از احسان و نيكى درباره او دريغ مكن؛ زيرا، اگر تقاضاكننده لايق و شايسته آن نيكى باشد، تو به واقع و حقيقت دستيافتهاى و اگر او شايستگى آن را نداشته باشد، تو در پاسخ مثبت به تقاضاى او، مراتب بزرگوارى و شايستگى خود را ابراز داشتهاى.»[2]
سرور آزادگان جهان، حسين بن على (ع) طى گفتار نغز و شيوايى، مردم را به نيكوكارى فرا مىخواند؛ اينك ترجمه و شرح آن گفتار:
«اى مردم! به بزرگوارى و جوانمردى بگراييد! براى گرهگشايى از كار فروبسته درماندگان، بشتابيد؛ زيرا در نيكوكارى سود بسيارى است.
اى مردم! سعادت و رستگارى را از راه خدمت به بندگان خدا به دست آوريد.
شما كه توانايى داريد، بر دل دردمندى مرهمى نهيد؛ مبادا كارى كنيد كه به واسطه اهمال و سستى در كار نيك ديگران به بدگويى شما زبان بگشايند و به مهملى و بى ثمرى متهم شويد؛ اگر ناتوان و از پا افتادهاى را يارى كرديد و او از نيكى و محبت شما سپاسگزارى نكرد، آزرده خاطر نشويد و از احسان و نيكى خود دلسرد نگرديد؛ زيرا خداوند كريم پاداش عظيمى به شما عطا خواهد فرمود و نعمتهاى بيكرانش را به شما ارزانى خواهد داشت.
اين خود بزرگترين بخشايش و نعمتى است، كه خداوند شما را از نعمتها بهرهمند ساخته و گروهى را نيازمند شما گردانيده است؛ سزاوار نيست كه حرص و آز پيشه كنيد؛ زيرا اگر تمام نعمتهاى پروردگار را به دست آوريد براى رفع نياز محرومان و آسايش دردمندان، آستين جوانمردى بالا نزنيد، خداوند نعمتهايى را كه به شما ارزانى داشته، مبدل به رنج و درد خواهد كرد و شما را به خاكستر مذلت خواهد نشانيد، تا مصايب و محروميتهاى رنجديدگان را بچشيد.
چه فرح افزاست اگر دل شكسته از پا افتادهاى را به دست آوريد، اگر شما رادمردان عالىقدرى باشيد، ميان مردم به نيكى و نيكنامى شهره مىشويد و هنگامى كه از برابر آنان مىگذريد، بهجاى نفرت و خشم با ديدهاى سپاسگذار به شما خواهند نگريست.
چه بسيار از همين نيازمندان در روز رفاه و بىنيازى خويش به شما پاداش نيك خواهند داد.
اگر نيكوكارى به سيماى انسانى درآيد، و شما صورت درخشان و زيباى او را بنگريد، خواهيد ديد جوانى زيبا و دلفريب است كه به قلب شما شادى مىبخشد و اگر ممكن بود، كه بدىها و بدكردارىها جلو ديدگان شما پديدار شود، بى شك او را با چهره اى عبوس و نفرتانگيز مى نگريستيد، كه چشمهاى خويش را از مشاهده قيافه ناميمون و پليد او فرو مى بستيد.
اى مردم! بخشنده و سخاوتمند باشيد! كرم و جوانمردى پيشه كنيد، تا سيادت و سرورى يابيد؛ زيرا هركس به بخل و امساك گرايد، پست و ناچيز و بى مقدار خواهد گرديد.
بخشنده ترين مردم كسى است كه به نيازمندى كه قادر بر پاداش دادن نيست، بذل مال كند و بزرگترين مردم با گذشت، جوانمردى است كه با داشتن قدرت، خطاكاران را ببخشايد و بزرگوارترين خويشاوندان، كسى است كه از دلجويى و تفقد نسبت به بستگان خود غفلت نكند، هرچند آنها پيوند علاقه و محبت را قطع نمايند.
اگر شما اينچنين بزرگوار و بخشنده باشيد، درخت پرمنفعتى خواهيد بود كه ريشه هايتان از خير و بركت سيراب مىشود و شاخههاى سعادت و نيكبختى از وجودتان سر بر خواهد كشيد و بر ديگران سايه خواهد افكند و ميوههاى شيرين و گواراى آن، كام بىنوايان را شيرين خواهد ساخت.
هر نيكمردى در عمل خير و خدمت به خلق شتاب كند، فرداى آن روز خير و بركتى به او مىرسد كه هرگز انتظار آن را ندارد و اگر تنها براى جلب رضاى پروردگار دست حاجتمندى را بگيرد، خداوند مهربان و كريم در روز نيازمندى، شما را يارى مىكند و حوادث ناگوار را از جان شما دور مىسازد.
اى مردم! هركدام از شما از دل خسته جانى بار اندوهى را برداريد، خداوند متعال، زنگار غم و تيرگى دنيا و آخرت را از آيينه دل شما مىزدايد و نيكى و نيكوكاران را پاداش مىدهد؛ زيرا خداوند بزرگ نيكوكاران را دوست مىدارد»[3].
احسان و نيكى منحصر به بذل مال و رفع آلام دردمندان و گرهگشايى از كار ديگران نيست، بلكه بخشش و كمك معنوى و اصلاح اخلاق و صفات درونى آنها، از احسانهاى مالى، عالىتر و گرانبهاتر است.
بنابراين، اگر كسى دست گمراهان را بگيرد و از دره فساد و تباهى و گمراهى بالا آورد و در محيط پرنور حقيقت رها سازد، بزرگترين نيكى و احسان را در حقشان كرده است و از نظر اسلام، عالىترين و پرارزشترين نوع نيكى و احسان همان يارى منحرفان و نجات غرقشدگان در منجلاب فساد و بدبختى است.
پيامبر عالىقدر اسلام به على (ع) فرمود:
«لئن يهدى الله على يديك رجلا خير لك مما طلعت عليه الشمس[4]؛
اگر يك نفر به دست تو ارشاد و هدايت شود، برايت از آنچه آفتاب بر آن مىتابد بهتر و پرارزشتر است».
.jpg)
